Artykuły

Agresja i jej geneza

Bogumiła Wiśniewska
Adres e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

AGRESJA I JEJ GENEZA

Historia ludzkości pełna jest przykładów agresywnych zachowań jednostek, grup czy narodów, jednak szczególnie w ostatnich latach prasa, radio i telewizja zwracają uwagę na coraz częstsze i brutalniejsze zachowania ludzi. Wszyscy zastanawiają się nad przyczynami narastającej agresywności i podają bardzo różne, czasem nawet wykluczające się uzasadnienia.
Wśród tych licznych doniesień o aktach agresji i przemocy wyjątkowy niepokój budzi coraz częstszy udział w nich dzieci. Rodzice i nauczyciele skarżą się na wzrastającą agresywność dzieci, często z poczuciem bezradności, spowodowanym niezrozumieniem samego zjawiska, niskim poziomem kompetencji w radzeniu sobie z różnymi formami agresji w konkretnych sytuacjach oraz ambiwalentnością skojarzeń wywoływanych przez pojęcie agresywność w naszym społeczeństwie. Pragnieniu zapobiegania agresji towarzyszy nieznajomość skutecznych metod prewencyjnych i terapeutycznych. Pomyślna przyszłość nasza i naszych dzieci jest pod dużym znakiem zapytania!
Niniejszy artykuł jest próbą zwięzłego usystematyzowania podstawowych wiadomości na temat agresji zawartych w literaturze fachowej, w celu dostarczenia czytelnikowi skutecznego narzędzia do diagnozy, terapii i prewencji pedagogicznej zaburzonych zachowań dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem problemów agresji dzieci w wieku przedszkolnym. Niniejszy artykuł stanowi pierwszy z serii o agresji, następny pojawi się w lutym.

Serdecznie zapraszam
Bogumiła Wiśniewska

POJĘCIE AGRESJI I JEJ RODZAJE

Zarówno rozmowy potoczne, jak również analiza literatury fachowej, wskazują na rozbieżności w rozumieniu samego terminu agresja, źródeł jej powstawania oraz trudności w interpretacji konkretnych zachowań dziecka. Trudności w sprecyzowaniu definicji agresji wynikają przede wszystkim z tego, że może się ona przejawiać w wielu odmiennych postaciach i prowadzić do różnych konsekwencji oraz ocen społecznych.
Termin „agresja” pochodzi od łacińskiego słowa „aggredi” , którego podstawowe znaczenie jest wolne od emocjonalnego zabarwienia i oznacza: podchodzić, zbliżać się do czegoś, coś zaczynać, stawić czoło wyzwaniom. Podobne rozumienie agresji znajdziemy w Międzynarodowym Słowniku Webstera , gdzie agresja oznacza poruszanie się naprzód a cel ruchu nie ma znaczenia: zamierzenie może być przyjazne lub wrogie. Zatem pierwotnie agresja nie jest ani dobra, ani zła, bowiem dopiero zamiar agresora nadaje jej pozytywną lub negatywną wartość, co odpowiada węższemu znaczeniu łacińskiego słowa „aggredi” czyli atakować, napadać.
Przegląd, zawartych w literaturze różnych sposobów rozumienia agresji nieuchronnie prowadzi do wniosku, że każda definicja ma swoje wady oraz zalety i zwraca uwagę tylko na pewne jej aspekty. Z tej przyczyny została sformułowana definicja uwzględniająca wspólne elementy wielu innych, umożliwiając tym samym szersze spojrzenie na zachowania agresywne. Polecam ją gorąco! Zgodnie z nią agresja „[…] jest to zachowanie skierowane przeciw określonym osobom, rzeczom, przybierające formę napaści fizycznej i/lub słownej. Jego skutkiem mogą być zarówno szkody moralne i/lub materialne, które mogłyby być ich następstwem. Pojawia się w sytuacji, w której wartości i dążenia jednostki podlegają zagrożeniu lub udaremnieniu przez innych ludzi, przez fakt ich wystąpienia.”

W literaturze przedmiotu występują różne klasyfikacje agresji ze względu na kryterium, stanowiące dla jej autora szczególnie ważną cechę agresji. Wielu autorów zwraca uwagę na podmiot i przedmiot agresywnego zachowania się.
Ze względu na podmiot agresji, zwany w literaturze agresorem, wyróżnia się agresję indywidualną (agresorem jest jednostka) lub agresję grupową (agresorem jest grupa osób), przy czym podmiotem agresji grupowej mogą być nie tylko inne grupy, lecz także poszczególne jednostki. Klasyfikacji takiej dokonali między innymi: P. Bovet, J. P. Scott. i J. P. Moreno. Z kolei Z. Skorny uważa, że przedmiotem agresji mogą być osoby, zwane też ofiarami, inne istoty żywe (zwierzęta, rośliny) lub też przedmioty martwe. Z kolei R. Mandel wyróżnia jeszcze agresję skierowaną przeciwko samemu sobie, która polega na zadawaniu sobie bólu lub poniżaniu siebie (autoagresja).
Z. Skorny rozróżnia także rodzaje agresji w zależności od czynników, od których zależy powstanie i przebieg agresywnego zachowania się. Uwzględnia on dwa zasadnicze rodzaje czynników: zewnętrzne (poszczególne podniety lub ich swoiste zespoły, działające aktualnie na jednostkę: zachowania i wypowiedzi innych oraz przeszkody i niepowodzenia we własnym działaniu) i wewnętrzne (procesy motywacji agresora i wpływające na powstanie oraz przebieg agresywnego zachowania się). L. Rubinsztejn stwierdza, że „przyczyny zewnętrzne (oddziaływania zewnętrzne) zawsze działają tylko okrężnie, przez warunki wewnętrzne” , dlatego też szereg autorów analizuje różne rodzaje agresji ze względu na różne motywy.
Jednym z ważniejszych kryteriów stosowanych w literaturze do wyodrębniania różnych typów agresji jest forma i funkcja tego zachowania. Przykładowo Tomasz Tomaszewski wymienia trzy główne formy zachowań agresywnych: izolowania się, demonstrowania, ataku, przy czym zachowanie agresywne może przybierać dwa kierunki: na zewnątrz - agresja skierowana ku innym (przeciwko przedmiotom czy osobom) lub do wewnątrz – autoagresja (skierowana przeciwko sobie).
Z kolei Irena Obuchowska wyróżnia agresję bezpośrednią, która ma postać fizyczną, werbalną lub ekspresyjną oraz pośrednią, która jest najczęściej werbalna. Agresja może być „gorąca” (spontaniczna) lub „zimna”, podejmowana z premedytacją; „jawna” lub „ukryta” (np. agresywne marzenia). Jeśli agresję poprzedza gniew, a jej celem jest zadanie bólu lub zranienie, to nazywamy ją wrogą. Jeśli zaś celem podjętego działania nie jest skrzywdzenie kogoś (choć zwykle mu towarzyszy), lecz stanowi narzędzie służące osiągnięciu innych celów (np. na zasadzie cel uświęca środki), to taką agresję nazywamy instrumentalną. Jeszcze inne podziały wyróżniają agresję dopuszczaną przez daną kulturę (kary, więzienia wojny) oraz agresję odrzucaną przez daną kulturę.
Wśród różnorodnych klasyfikacji form agresywnego zachowania się w literaturze przedmiotu najczęściej spotka się podział na agresję fizyczną i słowną oraz bezpośrednią i pośrednią. Agresja fizyczna może przybierać formę zachowań napastliwych lub destruktywnych, o bezpośrednim lub pośrednim charakterze .Mogą też wystąpić formy złożone, zawierające elementy obu tych zachowań, niejednokrotnie wraz z towarzyszącymi im wypowiedziami napastliwymi. Agresja może być wywierana za pomocą celowo lub spontanicznie dobranych narzędzi.
Pośrednie zachowania napastliwe powodują wyrządzenie szkody lub przykrości osobie będącej przedmiotem agresji, nie przebierają jednak formy ataku bezpośredniego. Osoba będąca przedmiotem agresji zwykle nie wie, kto był jej prawdziwym sprawcą, ponieważ agresor działa niejednokrotnie anonimowo. Do tej grupy zaliczamy: przeszkadzanie, dokuczanie, zanieczyszczanie, zamiana lub chowanie przedmiotów. Bezpośrednie zachowania napastliwe polegają na ataku skierowanym na określoną osobę lub grupę osób i prowadzą do zadania bólu oraz wyrządzenia przykrości. Wyrażają się one w formie prostej lub złożonej.
Forma prosta to:trwające stosunkowo krótko ruchy poszczególnych części ciała, takich jak ręce (trącenie, uderzenie, szarpanie, ciąganie, wyrywanie, rozdzieranie, drapanie, szczypanie, ściskanie, duszenie…), nogi (nastąpnięcie na nogę, podstawienie nogi, kopnięcie…), mięśnie twarzy (wykrzywianie się, przedrzeźnianie, plucie, gryzienie…); atak może się także dokonywać za pomocą przedmiotów martwych (rzucanie, kłucie, uderzanie, oblewanie, poparzenie). Forma złożona to bójki, pobicia, straszenie, niesprawiedliwe traktowanie.
Z kolei zachowanie destruktywne to atak skierowany na rzeczy, prowadzący do ich uszkodzenia lub zniszczenia. (rzucanie, kopanie, uderzanie, wybuchy złości). Obiektem ataku bezpośredniego stają się rzeczy, które były powodem trudności lub niepowodzeń w działaniu. Zachowania pośrednie polegają na niszczeniu lub uszkadzaniu rzeczy, stanowiących własność osoby będącej przedmiotem agresji (psucie, tłuczenie, brudzenie, darcie).
Agresja słowna, czyli wypowiedzi agresywne, mają wyrządzić przykrość lub szkodę danej osobie. Mogą być kierowane wprost do osoby będącej przedmiotem agresji i występować w jej obecności (agresja słowna bezpośrednia) lub do osób trzecich w sytuacjach, w których nie uczestniczy osoba będąca przedmiotem agresji (agresja słowna pośrednia). Bezpośrednia agresja słowna wyraża się poprzez wypowiedzi: napastliwe, szkodzące i poniżające.
Szczególnie trudny problem wychowawczy stanowi ekstremalna forma agresji, czyli okrucieństwo. „Jest to działanie niszczące fizycznie lub psychicznie żywą istotę, w sposób szczególnie gwałtowny lub wymyślny” Irena Obuchowska rozróżnia kilka form okrucieństwa.
Ze zjawiskiem agresji blisko jest związane zjawisko przemocy i bardzo często oba pojęcia stosuje się w tym samym znaczeniu. „W psychologii społecznej przyjmuje się, że agresja czy przemoc interpersonalna to czynności intencjonalnie podejmowane przez ludzi (np. specyficzne zachowanie się, aranżowanie określonej sytuacji, itp.), stanowiące zagrożenie bądź powodujące szkody w fizycznym, psychicznym i społecznym dobrostanie innych osób (tj. wywołujące ból, cierpienie, destrukcję, prowadzące go utraty cenionych wartości). Tak rozumianą agresję/przemoc interpersonalną przeciwstawia się czynnościom społecznym, tj. zachowaniu zorientowanemu na dobro innych, prowadzącemu do korzystnych dla innych następstw.”
Agresja i przemoc mogą też być określane słowem bullying (ang. bully -tyranizować) lub mobbing („ang. mob -tłum, motłoch; amer. banda (o tłumie), napastować, oblegać” ). Jest to długotrwałe (trwające co najmniej kilka miesięcy i powtarzające się negatywne działanie ze strony innej osoby lub osób. Jego cechą charakterystyczną jest nierównowaga sił.
Na zakończenie warto dodać, że nie każda agresja ma charakter negatywny. Istnieją takie formy agresji, które są akceptowane i konieczne, np. obrona swoich przekonań, zmagania sportowe, współzawodnictwo w nauce. Umiejętność rozpoznawania i klasyfikowania konkretnych zachowań jednostek lub grup jest niezbędna dla skutecznej interwencji, prewencji i terapii. Zadaniem rodziców i wychowawców „[…] nie jest hamowanie wszelkich przejawów agresji dziecka, lecz skierowanie ich z drogi aspołecznej na drogę prospołeczną, a w miejsce form prymitywnych, surowych, wytworzenie takich form agresji, które są akceptowane przez społeczeństwo.”

TEORIE AGRESJI

Różnice w rozumieniu pojęcia agresji oraz jej klasyfikacji są związane z poglądami na jej genezę. Nie istnieje jednolita i w pełni zadowalająca teoria, która wyjaśniłaby wyczerpująco zachowania agresywne i przemocowe. Każda z teorii interpretuje te zjawiska w sposób logiczny i pozbawiony sprzeczności, ale także zawężony do własnego modelu. Wiele teorii posiada punkty wspólne, mimo iż różnią się pojęciami lub kontekstem. Istnieją teorie jedno-, jak i wieloczynnikowe, czasem częściowo powiązane z innymi teoriami. „Obecnie dominuje dążność do poszukiwań koncepcji wielopoziomowych (np. koncepcje socjoekologiczne), w które będzie można wbudować sprawdzone już elementy z określonych teorii oraz dopasować do innych jeszcze teorii w ramach określonej koncepcji teoretyczno-badawczej.”
Od dawna już toczy się spór wśród naukowców na temat tego, czy agresja jest popędem wrodzonym czy też wyuczonym sposobem zachowania. Teoria instynktowej interpretacji agresji opiera się na założeniu, że człowiek rodzi się z gotowymi instynktami niezbędnymi do życia i utrzymania gatunku, powstałymi w drodze ewolucji..
Powyższy, skrócony z konieczności przegląd instynktowych teorii agresji informuje, że zachowanie agresywne wywołane przez wrodzony instynkt, może przybierać formy spotykające się z negatywną oceną społeczną albo występować w formie dopuszczanej, akceptowanej czy korzystnej społecznie. Agresja może więc ulegać różnym przeobrażeniom, w celu uzyskania jej społecznej akceptacji, takim jak: socjalizacja, obiektywizacja, subiektywizacja, intelektualizacja, dewiacja, sublimacja i platonizacja.
Koncepcja agresji jako instynktu, który jako czynnik endogenny pobudza organizm do działania agresywnego nie została odrzucona i nadal jest przedmiotem badań. Większość współczesnych psychologów uznaje, że tendencje agresywne wykształciły się w toku ewolucji, lecz zauważa także, że zachowanie człowieka bywa modyfikowane przez zmiany zachodzące w środowisku. Współczesne nauki biologiczne odróżniają instynkty od zachowań agresywnych wzbudzanych przez nie, co jest widoczne w teorii zmienności zachowania pod wpływem uczenia się. Badania psychologów i fizjologów ułatwiły rozstrzygnięcie sporu dotyczącego instynktowego pochodzenia agresji. Dowiodły, że agresywne zachowanie ma swoiste podłoże fizjologiczne , lecz nie potwierdziły tezy o istnieniu instynktu agresji wywołującego agresywne działania.
Oprócz instynktowych teorii agresji istnieje kilka koncepcji agresji jako nabytego popędu, różniących się podkreślaniem roli gniewu lub konfliktowych oczekiwań we wzmacnianiu zachowań agresywnych. Badacze behawiorystyczni badają zachowania, ujmując je w schemat: S–R (bodziec-reakcja), ustalając ich zależność od działających aktualnie podniet zewnętrznych oraz od przebiegu procesu uczenia się, prowadzącego do powstania nawyków agresywnego zachowania. Tworzenie się nawyków jest uzależnione od działających na organizm podniet, które warunkują lub hamują pewne reakcje. Czynniki te określane są mianem nagrody i kary. Agresja wystąpi wtedy, gdy jest najsilniej wyuczoną reakcją na gniew.
Liczne badania behawiorystyczne wykazały zależność agresywnego zachowania się od pewnych warunków środowiskowych, zwanych społecznymi czynnikami sprzyjającymi wystąpieniu agresji. Takimi czynnikami, wpływającymi pobudzająco na występowanie agresywnych zachowań są: wzory agresywnego zachowania się występujące w danej grupie, akceptacja zachowania agresywnego przez członków grupy i anonimowość jednostki działającej w grupie. Z kolei przeciwdziałają agresji: wzory nieagresywnego zachowania i dezaprobata agresji przez członków grupy. J. P. Scott stwierdził, że zachowania agresywne utrwalają się pod wpływem odnoszonych sukcesów (np. walki) a wygasają z powodu doznawanych porażek. Wygaśnięciu agresji towarzyszy pojawienie się na jej miejsce innych zachowań, które służą skuteczniejszemu rozwiązywaniu problemów.
Zgodnie z przyjętym założeniem o zależności „[…] agresywnego zachowania się od przebiegu uczenia się i traktując agresję jako wyuczony nawyk, behawioryści uznawali również istnienie czynników wrodzonych, mogących mieć wpływ na intensywność i częstość występowania reakcji agresywnych” , do których zaliczyli oni pewne cechy temperamentu (impulsywność, poziom aktywności, intensywność reakcji i niezależność). Uważali oni, że czynniki te stwarzają jedynie pewien stan gotowości do agresji, na który bodźce zewnętrzne mają wpływ, lecz ich nie wymuszają
Reasumując należy powiedzieć, że eksperymentalne badania behawiorystów dostarczają argumentów przeciwko tezie o instynktowym pochodzeniu agresji i udowadniają, że niektóre zachowania agresywne są nawykiem powstałym pod wpływem zewnętrznych podniet. W związku z tym, źródłem agresji są procesy uczenia się i nabywania nowych doświadczeń życiowych a nie endogenne czynniki, tkwiące w organizmie i powodujące spontaniczne powstawanie agresji. Mimo swojej wielkiej wartości „[...] badania agresji oparte na tradycyjnym modelu behawiorystycznym wymagają uzupełnienia badaniami psychologicznymi dotyczącymi motywacji agresywnych zachowań i ich tła środowiskowego oraz badaniami fizjologicznymi nad procesami nerwowymi stanowiącymi fizjologiczne podstawy agresji.”
Jak wiadomo, „[…] psychoanalitycy zakładali istnienie jednego podstawowego instynktu lub popędu, determinującego całokształt ludzkiego działania. [...]” Z kolei „przedstawiciele teorii frustracji zakładali pluralizm potrzeb mogących mieć wpływ na działanie, przyczyn zaś frustracji nie szukali w blokadzie jednego instynktu, lecz w niezaspokojeniu którejś z szeregu różnych potrzeb.” Teoria frustracji, przedstawiona przez psychologów z Yale (J. Dollard, L.W. Dobb, N.E. Miller, O.H. Mowrer, R.R. Sears ) tłumaczy tworzenie się agresji w entogenezie dzięki wzmacnianiu przypadkowo występującego zachowania agresywnego, spowodowanego frustracją.
Należy stwierdzić, że „model zachowania się zakładający istnienie związku między agresją a frustracją może być przydatny przy wyjaśnianiu przyczyn konkretnych zachowań agresywnych.” Można z niego wyprowadzić wnioski do konsekwentnej praktyki wychowawczej dla rodziców, nauczycieli i instytucji wychowawczych do pracy z dziećmi „normalnymi”, jak i agresywnymi. Jednak niewystarczalność frustracyjnego modelu agresji wynika z tego, że frustracja tylko w ściśle określonych sytuacjach powoduje agresję. Dla pełniejszego zrozumienia procesu tworzenia się agresywnego zachowania i właściwych dla niego prawidłowości, należy także uwzględnić wpływ procesów motywacji oraz całości dotychczasowych doświadczeń życiowych jednostki.
Teoria rozpatrująca agresję jako nawyk zakłada, że agresja ujawniona przez dziecko nie jest już tylko skłonnością czy tendencją do takich zachowań, lecz jest samym zachowaniem dobrze utrwalonym, zautomatyzowanym i realizowanym bez pełnej kontroli świadomości, czyli nawykiem. Przykładowo A. Buss stwierdza, że agresja jest nawykiem napastowania; trwałą cechą charakteryzującą całą osobowość człowieka.
Oceniając tę teorię należy stwierdzić, że liczne badania potwierdzają rolę społecznego uczenia się w wywoływaniu agresji, ale w dalszym ciągu nie do końca jest wyjaśniony wpływ genetycznych uwarunkowań. Niewątpliwie prawdą jest, że następuje uczenie się agresywnych zachowań przez obserwację i naśladownictwo innych ludzi oraz utrwalanie ich w sprzyjających okolicznościach.
Rozbieżności w wyjaśnianiu agresji przez różne teorie skłaniały badaczy do poszukiwań rozwiązań interdyscyplinarnych, które dawałyby możliwość całościowego ujęcia problemu. Teoria humanoekologii rozpatruje problem agresji odwołując się do osiągnięć zarówno nauk indywidualnych, mających za przedmiot rozważań konkretnego pojedynczego człowieka (psychologia, pedagogika, medycyna…), jak i społecznych, które zajmują się ludzkim kolektywem bądź kolektywnym sposobem działalności człowieka (socjologia, etnografia, ekonomia…).
Badając zachowania, humanoekologia skupia swoją uwagę nie na samym dziecku, lecz na zależnościach między nim a mikrospołecznościami i innymi kontekstami środowiskowymi, z którymi ma kontakt. Humanoekolodzy uważają, że czynniki wpływające na zachowanie mogą pochodzić od: samego dziecka lub środowiska, albo też wynikać z interakcji ich obu. „Model ekologiczny i rozwojowo-czynnikowy sugeruje, że rozwój wczesnych zaburzeń społecznego zachowania zależy od trzech zasadniczych obszarów wpływów na różnych etapach rozwoju: rodziny, szkoły i grup rówieśniczych oraz wpływów ogólnospołecznych i makrostrukturalnych.” Przyczyna zachowań agresywnych tkwi w niedopasowaniu się jednostki do środowiska, co może wynikać z niezgodności w systemach lub niepowodzeń jednostki w osiągnięciu harmonii, z rozbieżności pomiędzy dążeniami jednostki by spełnić oczekiwania środowiska i możliwościami otoczenia, by sprostać potrzebom jednostki. „Owo niepowodzenie w osiągnięciu harmonii uwidacznia się szczególnie wtedy, gdy cechy jednostki, jej zdolności, potrzeby i percepcja różnią się znacznie od najistotniejszych czynników środowiska ekologicznego, wobec czego zachodzi prawdopodobieństwo złego dopasowania się.”
Podstawowym mikrosystemem dla dziecka w wieku przedszkolnym jest rodzina, coraz większego znaczenia nabierają też nauczyciele i rówieśnicy z przedszkola. Badając te układy wzajemnych oddziaływań w kontekście agresji należy – zgodnie z teorią Bronfenbrennera – uwzględnić ich trzy wymiary: fizyczne otoczenie dziecka; osoby, z którymi pozostaje ono w różnych relacjach oraz czynności, w których wzajemnie na siebie oddziałują. Ekologiczna ocena stanu rzeczy polega więc na rozpatrywaniu zachowania dziecka łącznie z uwzględnieniem otaczających je warunków i oczekiwań środowiska, zaś celem podejścia ekologicznego: „[…] jest nie tylko „naprawianie” dziecka, czy też wymiana jakiejś składowej otoczenia, ale zadbanie o właściwe działanie całego systemu.”
Humanoekologiczne spojrzenie na problemy agresji umożliwia nie tylko prawidłową ocenę zjawiska, lecz przede wszystkim wypracowanie efektywnych metod profilaktyczno-korekcyjnych. „Celem jest w miarę holistyczne określenie tego, w jakim stopniu badane zachowanie dziecka i jego oczekiwania pokrywają się ze środowiskowymi wymogami i oczekiwaniami, oraz określenie na tej bazie zachowania i układu otoczenia i warunków, do których ma się odnosić planowana interwencja[…].”

PODSUMOWANIE

Niezależnie od przyjętej koncepcji dotyczącej powstawania agresji oczywiste jest, że zachowanie dziecka jest w efektem uczenia się na podstawie własnych subiektywnych doświadczeń. Od jakości tych doświadczeń zależy, czy potencjalne właściwości rozwojowe dziecka zrealizują się czy też zostaną zablokowane i zacznie ono przejawiać zaburzenia zachowania np. agresję. Praktycznie nie jest możliwe zmienianie zadatków wrodzonych ale to czego dziecko się nauczyło może się też oduczyć, szczególnie wtedy, gdy niewłaściwe zachowania są jeszcze słabo utrwalone i nie są stałą cechą osobowości. Należy tylko zapewnić właściwe warunki dla skutecznego przebiegu tego procesu. Jak przekonuje E. B. Hurlock: „zwykle pragnienie akceptacji społecznej jest wystarczająco silne, aby dostarczyć koniecznej motywacji do doskonalenia zachowań społecznych.”

Tradycyjne modele agresji, tzw. zaburzeniowe, kładą nacisk na dziecko, upatrując w nim samym źródeł zaburzeń zachowania. Liczne badania wskazują jednak, że agresji wśród dzieci nie można sprowadzić do zaburzeń funkcjonowania fizycznego czy psychicznego dziecka, choć należy uwzględnić wpływ tych czynników. Różne sytuacje życiowe mają specyficzny wpływ na powstawanie agresji, szczególnie, jeśli dodatkowo pobudzać je będą specyficzne okoliczności.
Dane zawarte w literaturze naukowej wskazują również, że na przejawianie agresji w zachowaniach dziecka mają wpływ różne czynniki jego środowiska. Rodzina jest podstawowym i najważniejszym środowiskiem dla dziecka w wieku przedszkolnym, więc także najsilniej wpływa na kształtowanie się jego agresji. Rozwijane w rodzinnym klimacie reakcje interpersonalne, nabywane doświadczenia, poznawane wzory zachowań i obowiązujący styl wychowania mają decydujący wpływ na tworzenie się zachowań agresywnych. Coraz większe w tym wieku znaczenie przedszkola i grupy rówieśniczej daje możliwość zmian lub utrwalenia się preferowanych sposobów zachowania się dziecka, w tym także agresji. Te sprawy będą poruszane w następnym artykule.

Bogumiła Wiśniewska




J. Rumpf, Krzyczeć, bić, niszczyć. Agresja u dzieci w wieku do 13 lat, GWP, Gdańsk 2003

K. Kmiecik-Baran, Młodzież i przemoc. Mechanizmy socjologiczno-psychologiczne, PWN, W-wa 2000

D. Borecka-Biernat, K. Węgłowska-Rzepa, Zachowanie młodzieży w sytuacji kontaktu społecznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, s. 20

Tamże, s. 253

T. Tomaszewski, Wstęp do psychiatrii, W-wa 1963, s. 138

Encyklopedia pedagogiczna… s. 7

Z. Skorny, Formy i źródła agresji u dzieci i młodzieży, Psychologia Wychowawcza 197 3, nr 3

J. Obuchowska, Agresja, w Encyklopedia pedagogiczna,… s. 7

A. Frączek, Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży jako zjawisko społeczne, w: Agresja wśród dzieci i młodzieży. Perspektywa psychoedukcyjna, pod red. A. Frączka, J.Pufal-Struzik, Wydawnictwo Pedagogiczne ZPR, Kielce 1996, s.37

D. Olweus, Mobbing, fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać?, Jacek Santorski & Co. W-wa 1998, s. 16

J. Ranschburg, Lęk, gniew, agresja, WSiP, W-wa 1993, s. 109

Surzykiewicz, Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej, W-wa 2000, s. 35

Z. Skorny, Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, W-wa 1968, s. 46

Tamże, s. 47

Z. Skorny, Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, W-wa 1968, s. 53

Tamże, s. 49-50

Z. Skorny, Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, W-wa 1968, s.57

Tamże, s. 57

Z. Skorny, Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się, PWN, W-wa 1968, s. 65

J Grochulska, Agresja u dzieci, WSiP, W-wa 1993, s. 24

Tamże, s. 98

J. Surzykiewicz, Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej, W-wa 2000, s. 68

Tamże, s. 72

J. Surzykiewicz, Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej, W-wa 2000, s. 72

E. B Hurlock, Rozwój dziecka, PWN, W-wa 1985, s. 461

Dodany przez Bogumiła :: 22.01.05 10:20